Στίχοι
Τρίτη μέρα μωρέ Τρίτη μέρα,
Τρίτη μέρα ξημέρωνι (x2)
να μη 'χει να ξημέρουνι
κατέφ'καν Του-μωρέ κατέφκαν Του-
κατέφ'καν Τούρκοι στου Τουκμάκ' (x2)
να του πατίσ'ν κι να του κάψ'ν
δεν μπόρεσαν μωρέ δεν μπόρεσαν,
δεν μπόρεσαν να του πατίσ'ν (x2)
δεν μπόρεσαν κι να του κάψ'ν
ξυπνάει ο Γιά-μουρέ, ξυπνάει ο Για-
ξυπνάει ο Γιάννης Λουχαγός (x2)
κι παίρνει χίλιοι στρατιώτ'
παν' στσ' φιρφιλιές μωρέ παν στσ' φιρφιλιές,
παν στσ' φιρφιλιές ανέβιζε (x2)
μι του ντιλμπίρ' τους κοίταζι
δεν ήταν έ-μωρέ δεν ήταν έ-
δεν ήταν ένας δεν ήταν δυό (x2)
μον' ήταν τρεις χιλιάδες.
Σχετικά με το τραγούδι
Το «Κατέφ’καν Τούρκοι στο Τουκμάκι» είναι ένα ιστορικό δημοτικό τραγούδι της Θράκης. Η λέξη «Τουκμάκι» προέρχεται από το «Τουκμάκ Κιόι» (Tokmak Köy), που ήταν η παλιά ονομασία του χωριού Μεταξάδες του Νομού Έβρου κατά την περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας.
Το τραγούδι διασώζει την τοπική προφορική ιστορία. Εξιστορεί πραγματικά γεγονότα και περιγράφει την αντίδραση, την παλικαριά και την αντίσταση των κατοίκων του χωριού απέναντι στην προσπάθεια των Τούρκων να καταλάβουν και να κάψουν τους Μεταξάδες (τοποθετείται χρονικά την περίοδο του 1912, κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους).
Χορεύεται κυρίως ως Συρτός ή Συρτός συγκαθιστός, κυκλικά, και συμμετέχουν τόσο άντρες όσο και γυναίκες. Οι χορευτές πιάνονται με λαβή σε σχήμα «W». Τα χέρια των χορευτών κατεβαίνουν ρυθμικά στο 6ο και 7ο βήμα του χορού και ανεβαίνουν ξανά στο 8ο και 9ο βήμα.
Οι στίχοι του τραγουδιού ξεκινούν με αγωνία για την επέλαση του οθωμανικού στρατού, αλλά καταλήγουν σε έναν τόνο υπερηφάνειας. Περιγράφουν την κάθοδο των Τούρκων στο Τουκμάκι με σκοπό «να το πατήσουν και να το κάψουν», τονίζοντας όμως αμέσως την αποτυχία τους («δεν μπόρεσαν»). Στη συνέχεια, το τραγούδι κάνει αναφορά στην ελληνική αντεπίθεση, αναφέροντας τον «Γιάννη τον Λοχαγό», ο οποίος ξυπνάει, παίρνει χίλιους στρατιώτες και αντιμετωπίζει τον εχθρικό στρατό που αριθμούσε «τρεις χιλιάδες».
Σήμερα, το τραγούδι αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι του θρακιώτικου ρεπερτορίου σε ολόκληρη την Ελλάδα. Εκτελείται συχνά σε πανελλήνια φεστιβάλ παραδοσιακών χορών και έχει ερμηνευτεί από γνωστούς καλλιτέχνες και σχήματα της θρακιώτικης μουσικής, όπως η Εβρίτικη Ζυγιά, ο Νίκος Ζαπάρτας και τοπικές παραδοσιακές μπάντες.